تحلیل تطبیقی دیه اعضای پیوندی در فقه امامیه و اهل سنت با تأکید بر ماده ۵۶۶ قانون مجازات اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار-گروه فقه-دانشگاه پیام نور - تهران- ایران

10.22034/mfu.2026.144569.1626

چکیده

پیشرفت‌های فراگیر در حوزه‌ی پزشکی، به‌ویژه در زمینه پیوند اعضای بدن، تحولات عمیقی در مفاهیم فقهی و حقوقی مرتبط با دیات ایجاد کرده است. این تحولات، ضرورت بازنگری و تطبیق قواعد فقهی سنتی در مورد اعضای پیوندی، راافزایش داده است. ماده‌ی ۵۶۶ قانون مجازات اسلامی، با اشاره به‌شرط حیات عملکردی عضو پیوندی به‌عنوان ملاک تعلق دیه، رویکردی جدید و تلفیقی را در نظام حقوقی ایران معرفی کرده است؛ هرچند که تعیین میزان دیه و معیارهای آن همچنان مبتنی بر اجتهادات فقهی متعدد است که در میان مذاهب اسلامی، به‌ویژه مذهب شیعه و اهل سنت، دارای تفاوت‌های مبنایی می‌باشد.

این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، احکام فقهی دیه اعضای پیوندی را در فقه امامیه و اهل سنت و نسبت آن را با ماده ۵۶۶ قانون مجازات اسلامی بررسی می‌کند. تحلیل مبانی فقهی امامیه و اهل سنت بیانگر آن است که، تفاوت اصلی دو رویکرد در مبنای ثبوت و مقدار دیه است؛ در فقه امامیه، هرگاه عضو پیوندی پس از اتصال دارای حیات، استقرار و کارکرد عرفی در بدن گیرنده شود، در حکم عضو اصلی قرار گرفته و در صورت اتلاف کامل، دیه عضو اصلی بر آن مترتب می‌شود؛ اما در فرض عدم احراز حیات یا نقص کارکرد، ضمان به ارش یا قیمت تقلیل می‌یابد. در فقه اهل سنت، هرچند دیدگاه غالبِ مبتنی بر انتفاع و الحاق جزء به کل، در صورت تحقق کارکرد، دیه کامل را قابل دفاع می‌داند، برخی دیدگاه‌ها به دلیل منشأ خارجی، مالیت پیشین و احتمال نقص کارکرد عضو پیوندی، جبران را بر پایه ارش، قیمت یا میزان منفعت از دست‌رفته تحلیل می‌کنند. بر این اساس، ماده ۵۶۶ با معیار حیات عملکردی میان مبنای عضویت در امامیه و مبنای انتفاع و ضمان در اهل سنت پیوند برقرار کرده و در موارد احراز کارکرد، دیه عضو اصلی و در موارد تردید یا نقص، ارش و ضمان مالی را موجه می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Comparative analysis of blood money for transplanted organs in Imamiyyah and Sunni jurisprudence with emphasis on Article 566 of the Islamic Penal Code

نویسنده [English]

  • zahra feiz
Assistant Professor-Jurisprudence Department-Payam Noor University-Tehran-Iran
چکیده [English]

jurisprudential and legal rules concerning diyah. These developments have increased the need to reconsider traditional rulings on compensation for injured organs, especially transplanted organs. Article 566 of the Islamic Penal Code introduces a functional criterion by considering the vitality and effective performance of a transplanted organ as the basis for the applicability of diyah. However, the amount and conditions of diyah remain subject to different jurisprudential interpretations, particularly in Imami Shiʿa and Sunni schools of law.

Using a descriptive-analytical method and a comparative approach, this study examines the rulings on diyah for transplanted organs in Imami and Sunni jurisprudence and evaluates their relationship with Article 566 of the Islamic Penal Code. The findings show that the main difference between the two approaches concerns the basis for establishing liability and determining the amount of diyah. In Imami jurisprudence, if a transplanted organ, after attachment, gains vitality, stability, and customary function in the recipient’s body, it is treated as an original organ; therefore, its complete destruction entails the diyah of the original organ. If vitality or function is not established, liability is reduced to arsh or monetary compensation.

In Sunni jurisprudence, the dominant view, based on benefit and the attachment of the part to the whole, may justify full diyah when the transplanted organ functions effectively. Nevertheless, some opinions consider compensation on the basis of arsh, value, or lost benefit due to the organ’s external origin and possible functional impairment. Accordingly, Article 566 adopts an integrative approach based on functional vitality.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Organ transplantation
  • blood money
  • functional life of the organ
  • Imamiyyah jurisprudence
  • Sunni jurisprudence